Porady dla rolników

W ostatnich latach pojęcie zboża technicznego pojawia się coraz częściej zarówno w debacie publicznej, jak i w codziennej praktyce branżowej. Szczególną rozpoznawalność zyskało w kontekście gwałtownego wzrostu importu ziarna z Ukrainy po 2022 roku. Warto jednak od razu postawić sprawę jasno: nie jest to kategoria funkcjonująca w żadnym oficjalnym systemie klasyfikacji jakościowej zbóż stosowanym w Unii Europejskiej. W praktyce termin ten ma charakter deklaratywny i operacyjny – a nie normatywny. Innymi słowy, jest to pojęcie handlowe, a nie prawne.

Zboże techniczne - co to?

W klasycznej klasyfikacji handlowej ziarna wyróżnia się przede wszystkim zboże konsumpcyjne oraz zboże paszowe. O przypisaniu do danej kategorii decydują konkretne parametry jakościowe: wilgotność, liczba opadania, zawartość białka, obecność mikotoksyn czy zanieczyszczeń mechanicznych i biologicznych.

Na tym tle określenie zboże techniczne funkcjonuje raczej jako deklaracja przeznaczenia towaru składana przy przekraczaniu granicy. Oznacza ziarno zgłaszane jako surowiec nieprzeznaczony do żadnego ogniwa łańcucha żywnościowego ani paszowego. W założeniu ma ono trafiać wyłącznie do zastosowań przemysłowych, takich jak:

• produkcja bioetanolu i innych biopaliw,
• wykorzystanie jako substrat w instalacjach biogazowych,
• produkcja pelletu oraz innych materiałów energetycznych,
• zastosowania w przemyśle chemicznym – przy wytwarzaniu skrobi technicznej, klejów czy komponentów biochemicznych.

Warto jednak dodać, że w praktyce handlowej pod szyldem „zboża technicznego" ukrywano niekiedy produkty, które w świetle prawa UE zasługiwałyby na zupełnie inną klasyfikację. Po pierwsze, zdarzało się, że słowo techniczne było po prostu eufemizmem dla ziarna, które już na etapie wstępnych badań nie spełniło norm sanitarnych – przykładowo z powodu przekroczonych limitów pestycydów lub sporyszu – i które z tego powodu nie mogło trafić nawet na rynek paszowy. Po drugie, jako zboże techniczne deklarowano czasem ziarno zaprawiane chemikaliami siewnikowymi – substancjami z definicji toksycznymi dla ludzi i zwierząt, stosowanymi wyłącznie do siewu, a nie do spożycia ani przetwórstwa. Tego rodzaju towar, wchodząc do obrotu pod ogólnikową etykietą „surowca przemysłowego", stwarzał poważne zagrożenie w razie jakiejkolwiek zmiany jego faktycznego przeznaczenia.

Procedury kontrolne i kontekst logistyczny

Jednym z powodów, dla których termin ten zyskał w praktyce tak duże znaczenie, była możliwość uproszczenia procedur granicznych. Zboże deklarowane do celów technicznych nie podlega bowiem tym samym rygorom kontroli sanitarnej i weterynaryjnej co surowiec przeznaczony do produkcji żywności lub pasz.

W przypadku zboża konsumpcyjnego wymagane są szczegółowe badania jakościowe, obejmujące kontrolę obecności mikotoksyn, pozostałości pestycydów, metali ciężkich, a także parametrów technologicznych. Analogiczne procedury obowiązują dla zboża paszowego. Deklaracja technicznego przeznaczenia surowca ograniczała lub modyfikowała zakres tych wymagań, co w praktyce oznaczało jedno: znacznie szybszą odprawę na granicy.

W okresie gwałtownego wzrostu handlu zbożem z Ukrainy takie rozwiązanie było przez część uczestników rynku traktowane jako sposób na utrzymanie płynności dostaw. Logistycznie – skuteczne. Systemowo – ryzykowne.

Mechanizm „przekwalifikowania" – jak to działało?

Warto wyjaśnić, dlaczego proceder zmiany przeznaczenia ziarna był w ogóle możliwy. Kluczowa luka wynikała ze specyfiki obrotu towarowego w UE: po przekroczeniu granicy i uiszczeniu należności celnych i podatkowych, towar stawał się produktem w swobodnym obrocie wewnątrzwspólnotowym. Zmiana faktury – z „pszenica techniczna" na „pszenica paszowa" – na etapie kolejnej transakcji była w zasadzie trudna do wykrycia bez szczelnego systemu monitorowania fizycznego przemieszczania się transportu. Wystarczyło, że ciężarówka zamiast do biogazowni pojechała do magazynu skupu zbóż, a ślad po jej ładunku praktycznie znikał.

Ten mechanizm – polegający na legalnym wjeździe towaru do UE i jego nielegalnej reklasyfikacji wewnątrz Wspólnoty – trafnie określa się mianem arbitrażu regulacyjnego. W skali masowej taki proceder podważa sens całego systemu kontroli jakości żywności i pasz.

Ryzyka dla rynku rolnego i bezpieczeństwa żywności

Stosowanie tej kategorii ujawniło szereg poważnych problemów systemowych. Najpoważniejszym z nich było ryzyko niekontrolowanego wprowadzania ziarna do łańcucha żywnościowego lub paszowego.

W części przypadków pojawiały się uzasadnione podejrzenia, że zboże sprowadzone jako techniczne – a więc tańsze i podlegające okrojonym procedurom kontrolnym – trafiało następnie do obrotu jako surowiec paszowy, a nawet konsumpcyjny. Tego rodzaju praktyki stanowią naruszenie przepisów o bezpieczeństwie żywności oraz zasad uczciwej konkurencji na rynku rolnym.

Dla sektora przetwórczego, a zwłaszcza dla polskich producentów mąki, problem ten ma wymiar szczególnie dotkliwy. Działają oni w reżimie restrykcyjnych standardów jakości i bezpieczeństwa żywności, a ich proces technologiczny opiera się na surowcu o ściśle określonych parametrach. Utrzymanie stabilnej jakości ziarna jest warunkiem wytwarzania mąki spełniającej wymagania przemysłu piekarskiego i oczekiwania konsumentów końcowych.

Należy tu jednak podkreślić jeszcze jeden wymiar problemu – ekonomiczny. Import zboża technicznego to nie tylko zagrożenie zdrowotne; to przede wszystkim klasyczny arbitraż regulacyjny. Europejski rolnik zobowiązany jest do przestrzegania wymogów unijnej strategii „Od pola do stołu" – ograniczeń dotyczących stosowania pestycydów, nawozów azotowych czy zasad bioróżnorodności. Wszystko to generuje realne koszty produkcji. Zboże, które wjeżdża do UE z pominięciem tych rygorów, a następnie trafia do łańcucha spożywczego, nie tylko zagraża zdrowiu konsumentów – niszczy też rentowność gospodarstw rzetelnie stosujących się do unijnych norm. To nieuczciwa konkurencja ukryta za fasadą formalnie legalnej procedury odprawy.

Odrębnym aspektem ryzyka jest sama jakość surowca deklarowanego jako techniczny. Tego rodzaju ziarno może zawierać substancje niedopuszczone w produkcji żywności w Unii Europejskiej: pozostałości pestycydów stosowanych poza unijnym systemem regulacyjnym, podwyższone stężenia metali ciężkich, zanieczyszczenia mikrobiologiczne lub, jak już wspomniano, środki chemiczne stosowane do zaprawiania materiału siewnego.

Zmiany regulacyjne i zaostrzenie kontroli

W odpowiedzi na te kontrowersje podjęto szereg działań administracyjnych i regulujących handel zbożem. W Polsce oraz w innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej wzmocniono nadzór nad transportem i obrotem zbożem deklarowanym jako techniczne.

Przełomowym rozwiązaniem okazało się objęcie przewozu zbóż systemem monitorowania drogowego i kolejowego SENT (System Elektronicznego Nadzoru Transportu). Narzędzie to umożliwia fizyczne śledzenie trasy pojazdu – od momentu przekroczenia granicy aż do deklarowanego miejsca rozładunku, na przykład biogazowni. Wdrożenie SENT w praktyce drastycznie ograniczyło „znikanie" transportów w drodze – proceder, który wcześniej był głównym wektorem nielegalnego przekierowywania ziarna do młynów czy skupów paszowych.

Poza tym wzmocniono kontrolę na kilku innych poziomach:

• dokładniejszą ewidencję transportów i dokumentacji towarzyszącej,
• rozszerzenie zakresu i częstotliwości kontroli laboratoryjnych,
• monitorowanie dalszego obrotu surowcem po przekroczeniu granicy,
• wprowadzenie mechanizmów utrudniających zmianę deklarowanego przeznaczenia zboża w trakcie obrotu.

Celem tych działań jest ograniczenie ryzyka nielegalnego wprowadzania surowca do łańcucha żywnościowego oraz stabilizacja warunków konkurencji na rynku rolnym w regionie.

Czy zboże techniczne stanowi zagrożenie?

Pojęcie zboża technicznego pozostaje terminem funkcjonującym przede wszystkim w praktyce handlowej i administracyjnej – nie w formalnym systemie klasyfikacji jakościowej zbóż. Jego znaczenie wynika z deklarowanego przeznaczenia surowca i wiążących się z nim uproszczonych procedur logistycznych i kontrolnych.

Doświadczenia ostatnich lat pokazują jednak wyraźnie, że stosowanie tej kategorii wymaga precyzyjnego nadzoru regulacyjnego. Bez szczelnych mechanizmów kontroli – takich jak system SENT – pojęcie to staje się potencjalnym narzędziem obchodzenia przepisów, prowadząc do zakłóceń rynkowych i podważania zaufania do systemu bezpieczeństwa żywności w całej Unii Europejskiej.